Бизнинг ўзбек халқи Ўрта Осиё минтақасидаги бошқа қардош халқлар сингари жуда қадим замонлардан буён тўй қилиб, элга ош бериб клеган. Тўйлар, одатда, кичик байрамлардек ўтказилган. Тўйнинг ҳам турлари жуда кўп. бешик тўйи, хатна-суннат тўйи,никоҳ тўйи,пайғамбар тўйи, ҳовли тўйи, ёш саналари билан бўғлиқ бўлган тўйлар ва ҳоказолар.
Тўйлар кўпинча қадимда қиш фаслида ўтказилган. Чунки бу фаслда деҳқон ва косибнинг қўли кўпроқ бўш бўлган. Тўй-бу кўпчиликтўпланиб нишонлайдиган оммавий маросим. Қадимда тўйларда ота-боболаримиз биратўласи кураш, кўпкари, аския, масхарабозлик, дор ўйинлари, бошқа турли томошалар кўрикларини ўтказишган. Халқ орасидан паҳлавонлар, санъат ишқибозлари, довюрак, эпчил чавандозлар табиий танланиб, ажратиб олинган.
Бешик тўйда янги бўшанган, бешикда боласини эмизиб турган онага нон тишлатиб, бу нон болаларга олиб қочдирилган. Бешик нарисига, айвонгаширинликлар, тули мева қоқилари сочилиб, болаларга талашиб-тортишиб тановул қилдирилган. Бу билан янги туғилган боланинг умри ширин, мўл бўлиб, узоқ йиллар ҳаётда сочилган ризқ-қўзини йиғиб-териб эб юрсин, деган маъно англашилган. Бешик тўйида болани чилласи чиқиб, уни бешикка белаш маросимида икки турмуш кўрган, ажралган хотинлар ирим қилиб қўйилмаган. Бешикка муқаддас ҳисобланган дарахт туғдона шохи кесиб олиб, осиб қўйилган. Боланинг бешик ёстиғИ остига пичоқ, нон парчаси қўйилган. Исириқ тутатилиб, тумор осилган.
Бешик тўйи болар учун жуда-жуда қувончли байрамдир. Чунки, улар ўз сафларига нўмалум бир боланинг келиб қўшилаётганидан шодланадилар. Умуман олганда, болалик олами жуда ҳам гўзалдир. У ҳар бир кичик нарсадан хурсанд бўлади. Буюк оқин Абай беҳуда мана бундай демаган:
Гўдак учун бешиги-каттакон олам,
Онасининг оқ кўкси-жонажон олам:
Кенг саҳро ҳам тор келар улғайганида,
Ўтовидай кўринар бепоён олам.
Никоҳ тўйида эса бўй этган қи-йигитнинг турмуш қуриши билан боғлиқ бўлган қадимий, анъанавий одат-маросимлар амалга оширилган. Куёв бўлмиш йигитга қўйиладиган шартларни Сиз севиб ўқиган эртакларингиз, бахши боболарингиз тўқиган достонлардан яхши биласиз. Оддий халқда куёв болага ўтин ердириб, эр чоптириб, чавандозлигини, кураш тушишини, камондозлигини, косиб-усталигини синаб, имйиҳон қилиб кўришган.
Қадим аждодларимизда ўзаро келишилган ҳолда бўлажак келинни олиб қочиш расм бўлган. "Ўғирлар " калинган қизни йигит никоҳлаб олиши учун муайян қонун-қоидалар асосида тўй тадоригини кўришган. Шу муносабар билан никоҳдан олдинги ва кейинги маросимлар амалга оширилган. Туркий халқларда ҳамма маънода қизнинг баҳоси баланд бўлган. Шунинг учун куёв томон келин томонга албатта қалин тўлаган. Бу тўлов пул, олтин-кумуш, қўй-мол, гилам ва кигиз шаклларида бўлган.
Келинни тушириб олиш маросими, айниқса, қизиқарлидир. Қадимий аждодларимиз ўт-оловга сиғинишгани туфайли, отда, тоға этакловида келган келинни (ҳозир энгил мошиналарда) куёв бола отдан тушириб, дарвозаолдида ёқиб қўйилганкатта гулхан атрофидануч бора айлантириб, сўнг чимилдиққача кўтариб олиб кирган. Бу билан аждодларимиз янги оилани олов тафтида ҳар хил инс-жинслардан, ёмон кўзлардан тозалаган. Иккинчидан, эр киши ўз жуфти ҳалоли, турмуш ҳамроҳи бўлган аёлниҳамиша иззат-ҳурматда, қўлда кўтариб юришини рамзий равишда ифода қилган.
Хоразмда қадимдан хонадонга келин бўлиб тушган янги оила аъзоси бир йил давомида ўз қайнонаси билан оғиз очиб гаплашмайди. Ўғил ўстирганнинг хизматини қилади, топшириқларини бажаради, буйруқларини қулоқ қоқмай адо этади, аммо чурқ этиб, оғиз очмайди. Бу аразлагани, иддаосидан эмас, одоб-андишасидан, истиҳола қилганидан шундай муомалада бўлади. Келин биринчи фарзандини туғиб, уни бешикка белаганидан кейин қайнона-ойиси билан гаплашиш ҳуқуқига эга бўлади.
Қайнота-келин муносабатлари яна-да мураккаброқ. Келин неч йил давомида туғилишидан қатъИ назар, тўрт фарзанд кўргунига қадар ўз қайнотаси билан гаплашмайди. Қайнота отанинг топшириқларини бажаради, юмушию хизматини қовоқ-тумшуқ қилмай ўрнига қўяди. Фақат бу ижронигунгу сақовдек, ҳатто овози ва шоврини ҳам чиқмасдаб бажаради. Бу ҳам одоб, андиша, истиҳола тушунчаларининг энг олий намуналаридир.
Албатта, келин-куёв тўй кунлари махсус кийим-бошлар кийишган. Бу кийимлар юртимизнинг қайси воҳасига қараб, бир-биридан фарқ қилган. Масалан, Самарқанд, Бухороники бир тоифа бўлса, Сурхон ва Қашқа воҳасиники иккинчи тоифа, Фарғонаники ўзи бўлак бўлса, хоразмлик келин-куёвнинг кийим-боши тамоман ўзгача бўлган. Бу ташқи белгилар ҳам халқимиз маданиятининг жуда бой ва қадимлигидан далолат беради.
Никоҳ тўйигача қуда томонлар ўртасида маслаҳат оши берилиб, сўнг унаштириш маросими ўтказилган. Халқ орасида бу одат "нон синдириш" деб ҳам аталади. Фотиҳа тўйидан кейин келинтушган хонадонга ҳайит, байрам кунлари ҳайитликлар жўнатилган. Келин тушишининг ўзи катта бир маросим бўлиб, қуда томонлар азалдан амал қилиб келинаётган таомилга қилишган. Тўй кунидаги тўй жўнатиш, тортишмачоқ-келин оёғиостига ташланган пояндоз талашиш маросимларининг ўзи бир тўйдир.
Чимилдиқ (гўшанга) га кириш билан боғлиқ одатларнинг ўзи бир жаҳон. Келин-куёвнинг устидан сочқи сочиш, келин бола ва янгалар билан куёв тўра ва унинг жўралариўртасидаги айтишув, "белбоғ эчди", "келин кўтарди", "оёқ босди"одатлари шулар жумласидандир.
Никоҳ тўйидан кейин бўладиган маросимлар ҳам халқимиз жўмард табиат, қўли очиқлик одати, тўкин-сочин, эркин ҳаёти мазмунидан келиб чиққан. Булар келиннинг юзини очиш,, келин саломи, куёв томон ва маҳалла хотин-қизларнинг келин кўрдиси ва сўнггиси-ёйилган сепни йиғишдир. Бу маросимни халқ орасида"жой йиғди"ҳам дейишади. "Жой йиғди" да кутилганнатижани бермаганайрим келинлар эртаси қўтир эшаккка тескари ўтқазилиб, йўл-йўлакай масхаралаб кулиб, сазойи қилиниб, ҳазар биланота-онасиникига элтиб ташланган. Бу иснод қолган барча оилаларга қизлари, бўлажак келинлари учун катта сабоқ ролини ўтаган.
Ҳовли тўйида қишлоқдошларнинг, қариндош-уруғларнинг катта ҳашари билан қурилган янги иморатга кўчиб кирилгач, худойидан кейин махсус тўй қилинган. Бу тўй ҳам кўпроқ куз ё қишда ўтказилган. Ҳовли тўй муносабати билан янада шинам, кўркам, ораста, хонакилашган. Ҳовли тўйидан кейингина янги иморат ўзлаштирилган, унда яшашга ўрганилган, киришилган. Бу тўй ҳам никоҳ тўйидек оила учун энг бахтиёр, тантанавор маросимдир. Бошпана, иморат ҳовлилик ёш оила энди оёққа туриб олган. Барқарор, қабила, қишлоқ, элатнинг кори хайрига ярайдиган мустаҳкам қўрғон саналган. Тўйларнинг ҳар қишлоқда катта-кичикни яхши танийдиган кайвониси, қўли энгил сартарош-устаси, қўли ширин ошпази, эпчил дастурхончисибўлганидек, алоҳида айтимчи-жарчиси ҳам албатта бўлган. Бу айтимчи-жарчилар замонига, жойига, қишлоқлар худудининг катта-кичиклигига қараб, пиёда, отда, эшакда, велосипед, мотосикл я машинада ўқти-ўқтин тўхтаб, жар солганлар.
Айрим мўйсафидлар, ногиронлар, қулоғи оғир кексалар, диний арбоб, ҳурматли кишилар қишлоқ оқсоқоли томонидан махсус киши юбориб, тўйга чорлаганлар.
Шўро замони даврида, тўй маросимининг мазмуни ҳам шакли-шамойили ҳам анча ўзгарди. Тўгриилгариги замонларда ҳам ўзбекнинг тўйида қозоқнинг полвони, қирғизнинг ўланчиси, тожикнинг устаси, туркманнинг шавандози, албатта, иззатли маҳмон сифатидафаолн иштирокн этган. Табиийки, ўзбек тўйида бу халқлар лафзи шеваси ҳам жаранглаб турган. Бироқ янги трузумга келиб, бу қирралар янада кучайди. Тўйлар ҳам байналмилалликнинг энг ёрқин мисоли-намунасига айланди. Бу маросим осиёча-оврўпача омухталашди. Халқимизнинг одат ва маросимлари бир-бирларига қўшилиб, чатишиб, омухталашиб кетди. Бундан янги шакл ва мазмун ҳосил бўлди. Демак, тўй маросимлари янги қиёфага кирди.
Ҳовли тўйи, ёш ва таваллуднинг маълум поғоналари биланбоғлиқ бўлган нишонлаш оммавий маросимлари пайдо бўлди. Булар кумуш тўй-турмушнинг биргаликда кечган 25 йили, олтин тўй-50 йили, бриллиант тўй-75 йили каби турларидир. Ота-она, бобо-бувиларингизнинг турли юбилей кунлари 50, 60, 70, ҳатто 100 йиллик тўйларини кўпчилик билан нишонлаш одат тусига кириб қолди.
Тўйнинг хокисор, бежирим ўтказилиши ҳам тўй эгасининг маънавий қиёфаси юксаклигини кўрсатади. Порахўр-хоромхўр кимсалар тўй баҳонасида ўзларининг кимликларини, кучу-қувватларини кўрсатиб қўймоқчи бўладиларки, бу маънавий тубанликдир. Кўпчиликнинг ҳолатига қараб, ўшалардан кам ҳам эмас, кўп ҳам эмас-ўртамиёна тўйлар ўтказиш зарур.
(2009 йил 31 август)
